Periode 1900 - 1920
Vergeet de mens niet!
De industriële revolutie, waarvan de spoorwegen een vroege exponent zijn, heeft ingrijpende gevolgen gehad voor het leefpatroon van mensen. De productiviteitsverbetering die de industriële revolutie mogelijk maakte zou uiteindelijk een enorme toename van de welvaart mogelijk maken, gedeeld door alle lagen van de bevolking. Maar zo ver was het nog niet in 1900.
We waren gewend weinig zachtzinnig met elkaar om te gaan.
Zo had je landheren die landarbeiders uitbuitten. Van de
winst konden ze legers financieren waarmee ze barbaren
buiten hielden, de landarbeiders eronder hielden en
elkaar de macht konden betwisten. Dat was niet leuk voor
de landarbeider maar het was nu eenmaal zo, hij had
weinig macht er iets aan te doen en in ieder geval nog de
frisse lucht en ruimte om zich heen.
En dus gingen industrieheren industriearbeiders
uitbuiten. Maar de arbeidsomstandigheden in de industrie
waren nog veel slechter dan in de landbouw: Rook,
kolengruis, dicht opeengepakt en vaak regelrecht
gevaarlijke situaties. Het lag dan ook voor de hand dat
de arbeiders zich zouden verzetten, geleidelijk aan
gingen zij zich organiseren en ontstond de
arbeidersbeweging. Wat voor de industrie gold gold ook
voor de spoorwegen. Ook hier slechte
arbeidsomstandigheden die resulteerden in verzet. In 1903
was het zo ver: Staking!
Figuur:
"Gansch het raderwerk staat stil als uw machtige arm
het wil..."
(Het Volk 8 februari 1903)
En toen kwam iets onverwachts naar voren, namelijk dat
de maatschappij zich geleidelijk aan de mogelijkheden van
de spoorwegen had aangepast en er van afhankelijk was
geraakt. Doordat de spoorwegen niet meer functioneerden
stond de maatschappij stil en dat kon ze zich niet lang
veroorloven. Werkgevers en overheid waren aanvankelijk
volkomen verrast en konden niet anders dan volledig op de
eisen van de stakers ingaan.
Vervolgens was het zoeken naar een nieuw machtsevenwicht
tussen werkgevers, werknemers en overheid. Dat leidde er
enerzijds toe dat spoorweg werknemers het stakingsrecht
ontnomen werd maar anderzijds dat de wederzijdse rechten
en plichten tussen werknemers en werkgevers werden
vastgelegd in het "Reglement Dienstvoorwaarden"
(RDV). Dat betekende dat de werknemers zich nu ergens op
konden beroepen maar ook gewoon dat de arbeidsvoorwaarden
beter werden.
In 1914 brak de Eerste Wereldoorlog uit. Nederland
bleef neutraal maar kwam wel in een zeer geïsoleerde
positie terecht. Daarmee braken angstige en arme jaren
aan. Voor de spoorwegen viel het internationale en een
deel van het binnenlandse vervoer weg. Daar kwam militair
vervoer voor in de plaats.
Door de oorlog werd het enorme militair-strategisch
belang van de spoorwegen duidelijk. Dit leidde er toe dat
spoorwegen in heel Europa als een zaak van nationaal
belang, en niet alleen commercieel belang werden opgevat.
En dus dat spoorwegen steeds vaker in de een of andere
vorm van staatsexploitatie werden bedreven.
In Nederland zijn S.S. en H.S.M. tijdens de oorlog gaan
samenwerken. Na de oorlog is de samenwerking steeds
hechter geworden. Een overweging hierbij was overigens
ook dat de spoorwegen geen winst meer maakten en men door
samenwerking de efficiëntie trachtte te verbeteren. De
samenwerking zou in 1937 leiden tot een volledige fusie
en oprichting van de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (NS).
Lees verder: periode 1920-1940
